Bir toplumda ibadet görünür hâle gelirken dürüstlük neden görünmez olur? Camilerde yan yana duran insanlar, ticarette, iş hayatında ve adalet karşısında neden birbirlerinin hakkını gözetmez? İnancını büyük bir özenle ilan eden bir insan, başkasının hakkını ihlal ederken aynı özeni neden göstermez?


Bu sorular, inanca karşı bir itirazdan değil, inanç ile davranış arasındaki mesafeye duyulan kaygıdan doğuyor.
İslam’ın ahlaki çağrısında adaletin, merhametin, dürüstlüğün ve kul hakkını gözetmenin önemli bir yeri vardır. Buna rağmen bazı insanların dinî kimliklerini öne çıkarırken bu sorumlulukları hayatlarının dışında bırakması, üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir tutarsızlıktır.
İbadetini herkesin gördüğü, haksızlığını ise kimsenin sorgulayamadığı bir insanın dindarlığı, topluma güven veremez.
Cuma namazına gitmek elbette eleştirinin konusu değildir. Fakat cuma namazını bir itibar gösterisine dönüştürüp dükkânına döndüğünde müşterisini aldatan tüccarın davranışları sorgulanmalıdır. Hacca gitmek de öyledir. Hac ibadetinin ardından ticaretini yalanla, kusurlu malı gizlemekle, yanıltıcı vaatlerle sürdüren birinin taşıdığı “hacı” unvanı, yaptığı haksızlığı hafifletmez.
İnsanın kalbindeki niyeti bilemeyiz. Ancak müşteriye verdiği yanlış bilgiyi, işçiye ödemediği ücreti, yerine getirmediği sözü görebiliriz. Ahlaki değerlendirme de kişinin iç dünyası hakkında hüküm vermek yerine bu somut davranışlar üzerinden yapılmalıdır.
Bir insanın ibadet ediyor olması, ticari işlemlerini denetimden muaf tutmaz. Dinî bir unvan taşıması, sözünü kanıtsız kabul etmemizi gerektirmez. Güven, görünüşten ve unvandan önce davranışın tutarlılığına dayanmalıdır.
Aynı sorun, cemaat ve tarikat adı altında kurulan ilişkilerde de karşımıza çıkabilir. İnsanların bir araya gelmesi, ortak bir inancı paylaşması ya da dayanışma içinde olması başlı başına bir sorun değildir. Sorun; bu bağlılığın sorgusuz itaate dönüşmesi, yöneticilerin hesap vermemesi ve yapılan haksızlıkların “hizmet zarar görmesin” gerekçesiyle örtülmesidir.
Bir kişinin ya da topluluğun din adına konuşması, ona başkalarının hakkını çiğneme yetkisi vermez. Bağışların nasıl kullanıldığını sormak, mağdurun sesini dinlemek, bir suç iddiasının araştırılmasını istemek inanca saldırı sayılamaz. İnanç adına toplanan kaynaklar ve kullanılan yetkiler de şeffaflık ve hesap verme sorumluluğu taşır.
Hiçbir aidiyet, adaletin önüne geçirilemez. Hiçbir dinî unvan, haksızlığa dokunulmazlık kazandıramaz.
Hurafeler konusunda da benzer bir sorgulamaya ihtiyaç vardır. Kaynağı belirsiz anlatıların tartışılmaz hakikatlere, kişisel yorumların dinin değişmez hükümlerine dönüştürülmesi, insanların düşünme ve soru sorma alanını daraltır. Bir kişinin sözünü sorgulamayı inanca karşı gelmekle eş tutan anlayış, o kişiye tehlikeli bir güç verir. Özellikle korku, kutsallık iddiası ve manevi baskıyla kurulan ilişkilerde istismarın fark edilmesi güçleşebilir.
Toplumun sorumluluğu ise yalnızca haksızlığı yapanı eleştirmekle bitmez. Haksızlık bizim çevremizden birinden geldiğinde nasıl davrandığımız da önemlidir. Başkasının yolsuzluğuna öfkelenip kendi yakınımızın usulsüzlüğüne mazeret üretiyorsak, adalet talebimizi aidiyetimize göre daraltıyoruz demektir.
Bir mağdurun hakkı, karşısındaki kişinin itibarı zedelenmesin diye ertelenemez. Bir çalışanın emeği, işverenin hayırseverliğiyle ödenmiş sayılamaz. Yapılan bağış, aldatılan müşterinin zararını kendiliğinden gidermez. Her hakkın sahibine karşı ayrı bir sorumluluğumuz vardır.
Elbette bu eleştiriler bütün Müslümanları, ibadet edenleri veya bütün dinî toplulukları aynı kefeye koymayı haklı çıkarmaz. İnancını sessiz bir dürüstlükle yaşayan, kimse görmediğinde de hakkı gözeten insanların varlığını unutmamak gerekir. Eleştirinin hedefi, dinî kimliğin haksızlığı örtmek için kullanılmasıdır.
Dindarlığın toplumsal karşılığı; alışverişte dürüstlükte, emek karşısında hakkaniyette, güç karşısında adalet talebinde ve mağdurun yanında durabilmekte de görülmelidir. İbadet ile ahlak arasındaki bağı konuşmak, inancın hayattaki sorumluluğunu ciddiye almaktır.
Peki bizi dindar olarak tanıyanlar, bizimle alışveriş yaptıklarında, yanımızda çalıştıklarında ya da haklarını aradıklarında da aynı güveni duyabiliyor mu?